نان، برکت سفره غذاست. از روزگاران قدیم در ایران و همچنین در میان مسلمانان برای برکت و حرمت نان، اهمیت بسزایی قائل بودند. رسول گرامی اسلام حضرت محمد مصطفی(ص) در این باره میفرماید: «... خدایا! به نان ما برکت بده و میان ما و آن جدایی میفکن (کافی، کلینی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ ش، ج۵، ص۷۳) ...». حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) نیز میفرماید: «...نان را اکرام کنید. همانا خداوند عزیز و جلیل، برای آن، برکات آسمان را نازل و برکات زمین را خارج کرد (مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت:، ۱۴۰۸ق، ج۱۶، ص۳۰۳) ...».
از طرف دیگر شاید شما هم جزو افرادی باشید که هنگام تشرف به زیارت بارگاه مطهر حضرت ثامنالحجج(ع) دوست داشته باشید از غذای متبرک حرم مطهر و حتی لقمهای از نان مهمانسرای حضرت رضا(ع) را به عنوان تبرک و تیمن تناول کنید. داستان پخت نان در این آستان مبارک، آن گونه که زهرا فاطمی مقدم، کارشناس مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی برایمان نقل میکند، قدمتی بیش از چهار قرن دارد. به همین بهانه در ادامه، بخشهایی از سخنان این پژوهشگر و دانشجوی دوره دکترای تاریخ در گفتوگو با خبرنگار روزنامه قدس را دنبال کنید.
تاریخچه تأسیس «خبازخانه» در بارگاه مطهر رضوی
در دوره صفویه با رسمی شدن مذهب تشیع، تشکیلات اداری آستان قدس رضوی بهصورت منسجم و نظاممند پدید آمد تا هم پاسخگوی نیازهای رو به افزایش زائران بارگاه منور حضرت رضا(ع) باشد و هم اداره امور گسترده حرم مطهر را سامان بخشد. این ساختار اداری که تحت نظارت مستقیم مقام «متولی» (تولیت) قرار داشت، شامل بخشهای تخصصی متعددی همچون اداره موقوفات، تأمین رفاهیات مربوط به زائران نظیر رسیدگی به امور بهداشتی و تغذیه، نگهداری و توسعه بناهای حرم مطهر، سازماندهی مراسم مذهبی و... بود که همه براساس وقفنامهها و نیات ناذران فعالیت میکردند.
در این میان با توجه به حجم انبوه زائران و افزایش تعداد کارکنان مشغول به خدمت در آستان مقدس حضرت ثامنالائمه(ع)، موضوع تأمین معاش و غذا و همچنین نان به عنوان قوت اصلی، به یک ضرورت اساسی تبدیل شد، به گونهای که این موضوع مورد توجه واقفان و ناذران حرم مطهر رضوی در زمینه اختصاص وقف و نذر قرار گرفت. ضرورتی که سرانجام منجر به ایجاد بخشی به نام «خبازخانه» (به اصطلاح امروزی یعنی نانوایی) در مجموعه حرم مطهر حضرت امام هشتم(ع) شد که وظیفه پخت نان مصرفی حرم منور امام رضا(ع) را بر عهده داشت. در میان اسناد قدیمی و تاریخی که در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی نگهداری میشوند اسناد زیادی به موضوع پخت نان در حرم مطهر امام رضا(ع) اشاره میکنند. قدیمیترین سند مرتبط با این موضوع مربوط به سال ۱۰۱۳ هجری قمری بوده و به دوره صفویه یعنی ۴۳۴ سال پیش بازمیگردد. در این سند به پرداخت وجه نقد به شخصی با عنوان «استاد خورد مشهدی، خباز سرکار فیض آثار» اشاره شده است. همین جا ضروری است یادآوری شود در دورههای گذشته و به منظور احترام و حفظ جایگاه حرم مطهر رضوی، از حرم مقدس امام رضا(ع) با عنوان «سرکار فیض آثار» یاد میشده است.
اطلاعاتی از اسناد خبازخانه حرم مطهر امام هشتم(ع)
از جمله اطلاعاتی که در این اسناد به چشم میخورد، ذکر نام مشاغل و افرادی است که در این مجموعه مشغول به کار بودهاند. مسئولیت اصلی این افراد و مشاغل برعهده شخصی با عنوان «صاحب جمع خبازخانه» به عنوان رئیس و مسئول خبازخانه بوده که وظایف دریافت گندم و آرد، تبدیل آن به نان، توزیع نان به قسمتهای مختلف حرم مطهر، ارائه گزارش و انجام هماهنگی میان کارکنان خبازخانه را عهدهدار بوده است. از دیگر مشاغل خبازخانه که در این اسناد به ویژه در دوره صفویه به آن اشاره شده عناوینی از جمله «مُنقّی» به معنی کسی که گندم را پاک میکند، «طحان» به معنی آسیابان و کسی که گندم را تبدیل به آرد میکرده است، «خمیرگیر» و یا در برخی اسناد با عنوان «خلیفه» به معنی کسی که خمیر نانوایی را آماده میکند، «خباز» به معنای نانوا، شاطر و... است.
همچنین اسناد مربوط به سالهای بعد نیز به صورت مرتبط و مکرر به بخش خبازخانه و پخت نان در حرم مطهر رضوی میپردازد. برای نمونه در بخشی از سندی مربوط به خبازخانه در سال ۱۰۹۴هجری قمری و دوره صفویه ضمن اشاره به صاحب جمعی شخصی به نام «ملا تاجالدین» در خبازخانه حرم منور چنین آمده است: «... به تاریخ ۱۴ شهر رجب سنه ۱۰۹۴ قمری، آنکه مقدار سیصد خروار گندم نصفه یکصد و پنجاه خروار به جهت نان راتبه سرکار فیض آثار در معامله سنه تنگوزئیل (بخشی از تقسیمبندی و نامگذاری دوازدهگانه سالها به شیوه ترکی) به معرفت عمال خجسته اعمال و مباشرین آن سرکار واصل و عاید. اقل خلایق، تاجالدین صاحب جمع خبازخانه سرکار و این چند کلمه حسب القبض قلمی گردید...».
همچنین در بخش دیگری از این سند به پرداخت اجرت و حقوق کارکنان خبازخانه اشاره شده است به این صورت: «... به تاریخ شهر جمادی الاول سنه ۱۰۹۴قمری، آنکه مبلغ سی تومان نصفه پانزده تومان به جهت اجرت مُنقّی و طحان و شاطر و خمیرگیر و غیره عمله خبازخانه سرکار فیض آثار در معامله تنگوزئیل معرفت عمال خجسته اعمال و مباشرین آن سرکار واصل و عاید. اقل خلایق، تاجالدین صاحب جمع خبازخانه سرکار و این چند کلمه حسب القبض قلمی گردید...».
سفرهنشینان خوان بابرکت رضوی
همین جا لازم است بیان شود که در این اسناد، گزارش کاملی از میزان پخت نان برای مصارف متعدد در حرم مطهر امام هشتم(ع) در روزها و ماههای مختلف سال دیده میشود. همچنین دارالشفای حضرت رضا(ع) و بیماران آن دومین قسمت از مجموعه مرتبط با آستان قدس بودند که از دوره صفویه به بعد و براساس وقف و موقوفات مربوط، برای آنان نیز نان پخت میشد.
بخشی از فقرا و زائران درمانده و نیازمند و در راه مانده از جمله افرادی بودند که در مفاد وقفنامهها و شرح نذورات مورد توجه قرار گرفته و در این زمینه از نان متبرک رضوی بهرهمند میشدند. به همین ترتیب و به تدریج، اطفال مکتبخانه حرم مطهر و مؤسسههای خیریه متعلق به آستان قدس مانند جذامیخانه نیز در مفاد برخی از موقوفات و شرح نذورات منظور شده و میهمان این خوان پربرکت شدند.
در تمام دوره صفوی و تا پایان دوره افشاریه خبازخانه حرم مطهر به فعالیت مستقل خود ادامه داد، اما در دوره قاجار، تهیه و تأمین پخت نان بر عهده مهمانسرای حرم مطهر (کارخانه خادمی و زواری آن دوره) قرار گرفت. البته در همان دوره با توجه به افزایش تعداد زائران و نیز کارکنان آستان قدس و در نهایت نیاز روزافزون آستان قدس به نان، به جهت اینکه پخت نان در مهمانسرا به تنهایی کافی نبود، در برخی از سالها، آستان قدس اقدام به سفارش پخت نان به تعدادی از نانواییهای سطح شهر مشهد کرد.
همچنین از اواخر دوره قاجار و از حدود سال ۱۳۲۱ قمری یعنی ۱۲۶ سال پیش در دارالشفای حضرت(ع)، محلی به نام نانوایی (خبازخانه) به طور مستقل ایجاد میشود. به نظر میرسد موضوع افزایش تعداد بیماران و ضرورت تأمین نان مصرفی آنها در پیگیری این مسئله تأثیرگذار بوده است. پخت انواع نان در خبازخانه حضرتی نیز از دیگر مواردی است که باید به آن اشاره شود.
در خبازخانه حرم مطهر و در سالها و دورههای بعد در محل مهمانسرای حرم مطهر امام هشتم(ع)، نانهای متعددی را برای مصارف گوناگون حرم مقدس رضوی پخت میکردند که مطابق اطلاعاتی که از برخی از اسناد و شواهد باقیمانده بدست میآید، این نانها شامل «نان پنجهکش»، «نان تفتان»، «نان پادرازی»، «نان کاکایی»، «نان سنگک»، «نان روغنی»، «نان لواش» و... بوده است.
لازم به تأکید است که در بنیاد و نهادی مانند آستان قدس رضوی به عنوان یک نهاد موقوفاتی کهن و ریشهدار، همواره به رعایت نیات واقفان و ناذران در این آستان مبارک توجه جدی شده و بر اساس نیات آنها، به موارد مربوط به ایجاد امکانات و اختصاص و سازماندهی امور رفاهی و خدماتی مربوط به زائران و مجاوران پرداخته میشود و تأمین و توزیع نان به عنوان یکی از اجزای قوت اصلی مردم در دورهها و عصرهای گوناگون تاریخی نیز مطابق موارد تصریح شده در نیات واقفان و ناذران، از این موضوع مستثنا نبوده و سهمیه محدود و مشخصی برای استفاده زائران و مجاوران مطابق وقفنامهها و نیات ناذران و واقفان دارد.
نظر شما